Çocuk ve ergenlerde ACT: kanıt, eğitim yolu ve kimler için · Docmenti
Çocuk ve ergenlerde ACT: kanıt, eğitim yolu ve kimler için
Kabul ve kararlılık terapisi (ACT) çocuk ve ergenlerde ne için kullanılır, kanıt ne düzeyde, eğitim nereden alınır? Klinisyenler için tarafsız rehber.
Cerebrovita Ekibi
16 Eylül 2026 · 12 dk okuma
Kabul ve kararlılık terapisi (ACT), semptomu doğrudan azaltmayı değil psikolojik esnekliği artırmayı amaçlayan bir davranışçı terapidir: zor düşünce ve duygularla temasta kalırken kişinin kendi değerleri doğrultusunda davranabilme kapasitesi. Çocuk ve ergen çalışmasında kaygı, çökkünlük, kronik ağrı ve giderek artan biçimde ebeveynlerle kullanılır; çocuğun gelişim düzeyine uyarlanmış metaforlar, oyunlar ve yaşantısal alıştırmalarla yürütülür. Bu rehber araştırmanın ne bulduğunu, eğitimin kimler için olduğunu ve Türkiye'de nasıl alındığını anlatıyor; çocuk ve ergenle çalışan ve ACT eğitimi almayı düşünen klinisyenler için hazırlandı ve hiçbir kurumu önermiyor.
ACT nedir, çocuk ve ergenlerde neden farklı uygulanır?
ACT, davranışçı terapilerin "üçüncü dalga"sına aittir. Çalışma modeli birbiriyle etkileşen altı süreç tanımlar — kabul, bilişsel ayrışma (defüzyon), anda kalma, bağlam olarak benlik, değerler ve kararlı eylem — ve bunlar birlikte psikolojik esnekliği oluşturur (Hayes, Strosahl ve Wilson, 2012). Terapist düşüncenin içeriğini ("başarısız olacağım") değiştirmeye çalışmaz; kişinin o düşünceyle
Yazıyı okudunuz, sırada oturum var
Aynı konuyu eğitmeniyle canlı tartışın, materyallere erişin ve meslektaşlarınızın yaklaşımını görün.
değiştirir, böylece düşünce orada durabilir ama davranışı yönetmez. Sonuç, düşüncenin kaybolup kaybolmadığıyla değil, genç kişinin kendisi için önemli olanı daha çok yapıp yapmadığıyla ölçülür.
Yetişkinlerde bu süreçler çoğu zaman sözel olarak öğretilir. Çocukta aynı süreçlere başka kapılardan girilir: metafor somutlaşır ("otobüsteki yolcular" oyuncak figürlere dönüşür), ayrışma oyuna çevrilir (korkutucu bir kelimeyi çizgi film sesiyle söylemek), değerler soyut sorularla değil çizim ya da hikâye yoluyla ortaya çıkarılır. Anda kalma çalışması kısaltılır ve bedenselleştirilir.
İkinci uyarlama sistemdir. Çocuk kendini nadiren getirir; ebeveyn getirir ve ebeveynin çocuğun sıkıntısına verdiği tepkiler — güvence verme, kaçınma, aşırı denetim — tablonun parçasıdır. Bu nedenle pek çok çocuk ACT protokolü ebeveyn oturumları içerir; ayrı bir araştırma hattı da ACT'yi doğrudan ebeveynlere uygular (aşağıya bakınız). Prof. Dr. Elvan İşeri'nin Yaşam yönünü bulmak: ACT'de değer odaklı yaklaşım eğitimi özellikle değerler sürecini ele alıyor: genç kişinin yönü nasıl bulunuyor ve tedavi boyunca nasıl görüş alanında tutuluyor.
Kanıt ne söylüyor?
Çocuk ve ergenlerde ACT literatürü, yetişkin literatüründen daha genç ve daha küçüktür; derleme yazarları küçük örneklemleri ve değişken çalışma kalitesini istikrarlı biçimde not eder. Aşağıdakiler derlemelerin bildirdiklerini sorun alanına göre özetliyor. Tarama künyesi bölümün sonundadır.
Kaygı ve depresyon
Çocuk ve ergenlerde ACT'ye ilişkin ilk sistematik derleme (Swain ve ark., 2015) 21 çalışma [teyit] belirlemiş ve kaygı ile depresif belirtilerde tutarlı düzelmeler bulmuş; aynı zamanda çalışmaların çoğunun küçük, kontrolsüz ya da pilot olduğunu belirtmiştir. Yalnızca randomize çalışmalarla sınırlı daha sonraki bir meta-analiz (Fang ve Ding, 2020) 14 çalışmayı [teyit] birleştirmiş ve ACT'nin kaygı ile depresyonda kontrol koşullarından küçük-orta etki büyüklükleriyle üstün çıktığını bildirmiştir; BDT gibi etkin tedavilere göre farklar daha küçük ve daha tutarsızdır. Okul ve kliniklerdeki önleme ve müdahale programlarına bakan 2020 tarihli bir derleme (Harris ve Samuel, 2020) benzer bir sonuca varmıştır: umut verici, heterojen, güç bakımından yetersiz. Tüm yaş gruplarındaki meta-analizleri tarayan Gloster ve ark. (2020) ACT'yi etkin olmayan kontrollere karşı etkili, yerleşik tedavilerle genel olarak karşılaştırılabilir bulmuştur; ancak bu kanıtın neredeyse tamamı yetişkinlerdendir.
Kronik ağrı ve tıbbi durumlar
Çocukluk çağı kronik ağrısı, tek çalışma düzeyinde en net kanıtın bulunduğu alandır. Uzun süreli ağrısı olan ergenlerle yapılan randomize bir çalışmada Wicksell ve ark. (2009), maruz bırakma ve kabul temelli bir protokolün işlevsellik ve ağrıya bağlı kısıtlılıkta çok disiplinli karşılaştırma tedavisinden daha fazla düzelme sağladığını, kazanımların izlemde korunduğunu bildirmiştir [teyit]. Çocukluk çağı ağrısında psikolojik tedavileri değerlendiren sonraki derlemeler ACT'yi desteği oluşmakta olan yaklaşımlar arasında sayar; çalışma sayısı hâlâ azdır.
DEHB ve davranış sorunları
Burada kanıt zayıftır. Yayımlanmış çalışmalar büyük ölçüde küçük denemeler ve pilot çalışmalardan oluşur; çoğu çocuklara doğrudan değil ergenlere ya da ebeveynlere uygulanmıştır ve aşağıdaki taramada DEHB'de ACT'ye ilişkin çocuk-ergene özgü bir meta-analiz bulunmamıştır [teyit]. ACT, DEHB araştırmalarında genellikle tek başına bir tedavi olarak değil bir bileşen olarak görünür — örneğin ebeveyn eğitimine eklenen kabul temelli stratejiler. Dikkat sorunlarıyla çalışan klinisyenler için DEHB'ye eşlik eden tanılar eğitimi ve nörogelişimsel bozukluklar konu sayfası daha doğrudan bir başlangıç olabilir; DEHB ve otizm birlikteliği yazısı üçüncü dalga yaklaşımların bu literatürdeki yerini tartışıyor.
Ebeveyn odaklı ACT
Ayrı ve daha hızlı büyüyen bir literatür, ACT'yi ebeveynlere uygular — kronik hastalığı, gelişimsel yetiyitimi ya da davranış güçlüğü olan çocukların ebeveynlerine — gerekçesi, ebeveynin yaşantısal kaçınmasının çocuğun ortamını biçimlendirmesidir. 2021 tarihli bir sistematik derleme (Byrne ve ark., 2021), dahil edilen çalışmalarda ebeveyn stresinde azalma ve psikolojik esneklikte düzelme bildirmiştir; tasarımlar yine heterojendir [teyit]. Ağırlıklı olarak ailelerle çalışan klinisyenler için hemen kullanılabilir hat bu olabilir.
Klinik pratikte ne anlama geliyor?
ACT eğitimi kimler için, ön koşul ne?
Türkiye'de ACT eğitimi tipik olarak psikologlara, klinik psikologlara, psikolojik danışmanlara, psikiyatristlere ve çocuk-ergen psikiyatristlerine açıktır; bazı programlar psikiyatri hemşirelerini ve sosyal hizmet uzmanlarını da kabul eder. Kurumların çoğu asgari koşul olarak bu alanlardan birinde tamamlanmış lisans eğitimi ister; bazıları ileri düzey ya da süpervizyon modüllerini hâlen uygulama yapanlarla sınırlar.
BDT temelinin gerekip gerekmediği alan içinde tartışmalıdır. ACT davranışçı kökenini BDT ile paylaşır ve pek çok eğitici işlevsel analiz ile maruz bırakma bilgisini varsayar; başkaları ise ACT'nin en iyi yaşantısal yolla öğrenildiğini, önceki BDT eğitiminin ayrışmayı kolaylaştırmak yerine zorlaştırabileceğini savunur (Hayes, Strosahl ve Wilson, 2012 bu gerilimi tartışır). Pratikte Türkiye'deki temel düzey programların çoğu BDT'yi ön koşul olarak listelemez; birkaç ileri modül listeler [kurum sayfalarıyla teyit].
ACT eğitimi şunlar için tasarlanmamıştır: ilk klinik yeterliğini arayan öğrenciler (eğitim böyle bir yeterliği varsayar), kendine yardım yöntemi arayan ebeveynler, sınıf programı arayan öğretmenler — okul temelli ACT programları vardır, ama bunlar ayrı bir literatürdür ve genellikle eğitimli klinisyenlerce yürütülür.
Türkiye'de ACT eğitimi nasıl alınır?
Kurum türleri
Türkiye'de ACT eğitimi veren dört tür kuruluş var. Meslek dernekleri — Türk PDR Derneği, üyeleri ve diğer klinisyenler için bir ACT programı duyuruyor. Uluslararası ACBS'nin Türkiye bölümü işlevini gören Bağlamsal Bilimler Derneği temel düzey ACT eğitimi yürütüyor. Üniversite sürekli eğitim merkezleri — diğerlerinin yanı sıra KTO Karatay Üniversitesi (KARSEM) ve Alanya Üniversitesi (SEM) — mezunlara açık canlı çevrim içi programlar açıyor. Özel enstitüler ve bireysel eğiticiler — APAMER, ACT Türkiye ve Doç. Dr. Çağdaş Öykü Meriç gibi akademisyenlerin yürüttüğü programlar — en kalabalık grubu oluşturuyor ve yapı bakımından en çok değişiyor. Beşinci yol, ACBS bağlantılı eğiticilerle uluslararası çevrim içi eğitim; İngilizce.
Süre ve yapı
Programlar çoğunlukla kademelidir: temel ya da kapsamlı temel düzey (tipik olarak iki-üç aya yayılan birkaç hafta sonu ya da bir dizi akşam oturumu), ileri ya da uygulamalı düzey ve grupla yürütülen süpervizyon. Bazı kurumlar ilk ikisini birleştirir. Çocuk ve ergene özgü içerik genellikle ayrı bir kurs değil, genel programın içindeki bir modüldür; açıkça sorun.
Akreditasyonun gerçeği
Türkiye'de ACT uygulayıcılarını belgelendiren bir devlet kurumu ya da meslek otoritesi yoktur; uluslararası ACBS de uygulayıcı belgelendirmesini bilinçli olarak yapmaz. ACBS'nin sürdürdüğü şey akran değerlendirmeli eğitici (peer-reviewed trainer) statüsüdür: yetkinliği dernek tarafından değerlendirilmiş bireysel eğiticiler. Bu nedenle bir programın kalitesi, verdiği sertifikayla değil, kimin verdiği ve nasıl yapılandırıldığıyla değerlendirilir. "MEB onaylı" diye tanımlanan belgeler, Millî Eğitim Bakanlığı mevzuatı uyarınca düzenlenen mesleki eğitim belgeleridir; onaylı bir kursa katılımı belgelerler ve klinik bir yeterlik değildirler. Kurumların sertifikasyon konusundaki kendi ifadeleri, kendi iddiaları olarak okunmalı ve öyle aktarılmalıdır.
Karşılaştırma tablosu
Kurum türü
Örnek (kurumun kendi sayfasında yazdığı gibi)
Biçim
Ön koşul
Eğitici statüsü
Süpervizyon
Not
Meslek derneği
Türk PDR Derneği
[teyit]
Üye / mezun
[teyit]
[teyit]
Dernek bağlamı; PDR ağırlıklı katılımcı
ACBS bölümü
Bağlamsal Bilimler Derneği
Çevrim içi, temel düzey
Mezun
ACBS bağlantılı
[teyit]
Uluslararası derneğe en yakın bağ
Üniversite merkezi
KTO Karatay KARSEM · Alanya Üniversitesi SEM
Canlı çevrim içi
Mezun
[teyit]
[teyit]
Üniversite katılım belgesi
Özel enstitü / eğitici
APAMER · ACT Türkiye · Doç. Dr. Ç. Ö. Meriç
Çevrim içi, kademeli
Mezun; bazı ileri modüller temel düzey ister
Değişir; ACBS eğitici listesine bakın
Çoğunlukla var, grupla
En kalabalık ve en değişken grup
Uluslararası çevrim içi
ACBS bağlantılı eğiticiler (İngilizce)
Çevrim içi
Mezun
ACBS akran değerlendirmeli
Değişir
Dil engeli; Türkçe vaka materyali yok
Ücretler bilinçli olarak yazılmadı. [teyit] işaretli her hücre, yayın günü kurumun kendi sayfasından doldurulur ve 12 aylık güncellemede yeniden kontrol edilir.
Eğitimi seçerken neye bakılır?
Kim veriyor — baş eğitici ACBS akran değerlendirmeli eğitici listesinde mi, ya da listedeki birinin süpervizyonunda mı?
Temas saati — kaç saat canlı ve etkileşimli, kaç saat kayıttan?
Yaşantısal bileşen — program, süreçleri kendi üzerinizde çalışmayı içeriyor mu? ACT eğitimi geleneksel olarak bunu gerektirir.
Çocuk ve ergen içeriği — yaşa uyarlanmış alıştırmalar ve ebeveyn çalışması olan ayrı bir modül var mı?
Süpervizyon — süpervizyonlu uygulama dahil mi, ayrı mı satılıyor, yoksa yok mu?
Vaka materyali — vakalar tartışılıyor mu, hangi gizlilik kuralıyla?
Grup büyüklüğü — rol oyunu ve geri bildirime yetecek kadar küçük mü?
Ön koşullar — açıkça yazılmış mı, sizin eğitiminizle uyumlu mu?
Sertifika dili — belge yalnızca programın verebileceğini mi iddia ediyor (katılım, saat)?
Okuma listesi — yalnızca eğiticinin kendi materyali değil, birincil literatür de veriliyor mu?
Devamlılık — sonrasında ileri düzey ya da bir uygulama topluluğu var mı?
Uygunluk — eğiticinin çalıştığı klinik grup sizinkine benziyor mu?
Doğrulanmış üyeler bu listeyi tek sayfalık kontrol listesi olarak indirebilir: ACT eğitimi seçerken 12 soru.
Platformda ACT
Prof. Dr. Elvan İşeri'nin kayıtlı eğitimi Yaşam yönünü bulmak: ACT'de değer odaklı yaklaşım, değerler sürecini çocuk ve ergenler üzerinden işliyor ve doğrulanmış üyelere açık. [Bu paragraf yayından önce konuşmacının onayına sunulur.] Platformda tam bir ACT eğitiminin açılıp açılmayacağı değerlendiriliyor; böyle bir eğitime katılmak isteyen üyeler bunu eğitim öner formundan iletebilir. Kayıtlı eğitimlere erişim için mesleki doğrulama ile kayıt gerekiyor.
Sık sorulan sorular
ACT ile BDT arasındaki fark ne?
İkisi de davranışçı terapidir; maruz bırakma ve davranışsal etkinleştirmeyi paylaşırlar. BDT tipik olarak işlevsel olmayan düşünceleri saptamayı ve değiştirmeyi hedefler; ACT ise kişinin düşüncelerle ilişkisini değiştirmeyi, böylece düşüncelerin davranışı yönetmemesini hedefler ve tedaviyi değerler etrafında kurar. Çocuk ve ergenlerdeki karşılaştırmalı çalışmalar belirti ölçümlerinde benzer sonuçlar, esneklik gibi süreç ölçümlerinde farklar bildiriyor (Fang ve Ding, 2020) [teyit].
ACT çocuklarda kaç yaşından itibaren kullanılabilir?
Yayımlanmış protokoller aşağı yukarı okul çağından itibaren çocukları kapsar; küçük yaşlarda oyuna, metafora ve ebeveyn katılımına daha çok yaslanılır. Derleme yazarları, çalışmalardaki katılımcıların çoğunun ergen olduğunu, dolayısıyla küçük çocuklar için kanıtın daha seyrek olduğunu belirtiyor.
Ebeveynlere yönelik bir ACT yaklaşımı var mı?
Var. Ebeveyn odaklı ACT ayrı bir araştırma hattıdır; 2021 tarihli bir sistematik derleme ebeveyn stresinde azalma bildiriyor (Byrne ve ark., 2021). Türkiye'deki bazı programlar ebeveyn modülü içeriyor; özellikle sorun.
Eğitim ne kadar sürüyor?
Türkiye'de temel düzey programlar tipik olarak iki-üç aya yayılan hafta sonu ya da akşam oturumlarıyla yürür; ileri düzey ve süpervizyon aylar ekler. Toplam saat kurumdan kuruma çok değişir — takvim uzunluğunu değil, canlı temas saatini karşılaştırın.
Çevrim içi eğitim geçerli mi?
Geçerli ya da geçersiz ilan edecek bir otorite yok, çünkü ACT uygulayıcılarını belgelendiren bir kurum yok. Önemli olan, çevrim içi biçimin yaşantısal ve süpervizyonlu bileşenleri koruyup korumadığıdır; canlı ve küçük gruplu çevrim içi eğitim bunu koruyabilir, yalnızca kayıttan izlenen kurslar koruyamaz.
Süpervizyon zorunlu mu?
Hiçbir düzenleyici zorunlu kılmıyor. ACT topluluğu içinde süpervizyonlu uygulama, modelin asıl öğrenildiği aşama sayılır; süpervizyonsuz eğitim genellikle bir giriş olarak tanımlanır.
Psikiyatristler için eğitim farklı mı?
Model aynı. Psikiyatristler bazen belirti azaltmaktan değer temelli sonuca geçişin alışma gerektirdiğini, ACT'yi farmakoterapiyle — model buna karşı değildir — bütünleştirmenin açıkça düşünülmesi gerektiğini belirtiyor.
Sonuç
ACT'nin çocuk ve ergenlerdeki kanıt tabanı büyüyor ama hâlâ eşitsiz: kaygı ve depresyonda makul ölçüde tutarlı, çocukluk çağı ağrısında en güçlü, DEHB'de zayıf, ebeveynlerle çalışmada en hızlı genişleyen alan. Türkiye'de eğitim yaygın biçimde bulunabiliyor ama belgelendirilmiş değil; dolayısıyla sorulacak sorular sertifikayla değil eğitici, saat ve süpervizyonla ilgili. Yukarıdaki kontrol listesi bu soruları rutin hâline getirmek için hazırlandı.
Kaynakça
Hayes SC, Strosahl KD, Wilson KG. Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change. 2. baskı. New York: Guilford Press; 2012.
Swain J, Hancock K, Dixon A, Bowman J. Acceptance and Commitment Therapy for children: A systematic review of intervention studies. Journal of Contextual Behavioral Science. 2015;4(2):73–85. doi:10.1016/j.jcbs.2015.02.001
Fang S, Ding D. A meta-analysis of the efficacy of acceptance and commitment therapy for children. Journal of Contextual Behavioral Science. 2020;15:225–234. doi:10.1016/j.jcbs.2020.01.007
Harris E, Samuel V. Acceptance and Commitment Therapy: A systematic literature review of prevention and intervention programs for mental health difficulties in children and young people. Journal of Cognitive Psychotherapy. 2020;34(4):280–305. doi:10.1891/JCPSY-D-20-00001
Gloster AT, Walder N, Levin ME, Twohig MP, Karekla M. The empirical status of acceptance and commitment therapy: A review of meta-analyses. Journal of Contextual Behavioral Science. 2020;18:181–192. doi:10.1016/j.jcbs.2020.09.009
Wicksell RK, Melin L, Lekander M, Olsson GL. Evaluating the effectiveness of exposure and acceptance strategies to improve functioning and quality of life in longstanding pediatric pain — A randomized controlled trial. Pain. 2009;141(3):248–257. doi:10.1016/j.pain.2008.11.006
Byrne G, Ghráda ÁN, O'Mahony T, Brennan E. A systematic review of the use of acceptance and commitment therapy in supporting parents. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice. 2021;94(S2):378–407. doi:10.1111/papt.12282
Association for Contextual Behavioral Science. Akran değerlendirmeli ACT eğiticileri — ölçütler ve liste. https://contextualscience.org/ (yayın anında sayfa tam adresiyle künyelenir)
Karşılaştırma tablosu için bakılan kurum sayfaları (erişim 15 Eylül 2026): Türk PDR Derneği; Bağlamsal Bilimler Derneği; KTO Karatay KARSEM; Alanya Üniversitesi SEM; APAMER; ACT Türkiye; Doç. Dr. Çağdaş Öykü Meriç — program sayfaları. [Editör: tam URL'leri yapıştırır.]
Yazıdaki örnekler kimliksizleştirilmiş ve kısaltılmıştır. Platformda hasta verisi paylaşılmaz; tartışmalarda da aynı kural geçerlidir.
Bu konuyu meslektaşlarınızla tartışınYazıların altındaki klinik tartışma alanı ve canlı oturumlar doğrulanmış uzmanlara açık.
